هوشنگ ابتهاج

امیر هوشنگ ابتهاج، متخلص به «ه. ا. سایه»، شاعر و پژوهشگر برجسته ایرانی، در ۶ اسفند ۱۳۰۶ در رشت به دنیا آمد و در ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ در سن ۹۴ سالگی در شهر کلن آلمان درگذشت. او نخستین مجموعه شعر خود با عنوان «نخستین نغمه‌ها» را در سال ۱۳۲۵ منتشر کرد و از آن پس به عنوان یکی از چهره‌های مطرح ادبیات معاصر ایران شناخته شد. از آثار مشهور او می‌توان به تصنیف «سپیده» و غزل‌های «در کوچه‌سار شب»، «حصار» و «ارغوان» اشاره کرد. ابتهاج از سال ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۶ سرپرست برنامه‌ی گل‌ها در رادیو و بنیان‌گذار برنامه‌ی موسیقایی «گلچین هفته» بود.

ابتهاج در خانواده‌ای بهایی متولد شد. پدرش، آقاخان ابتهاج، پزشک و مدتی رئیس بیمارستان پورسینای رشت بود و مادرش فاطمه رفعت نام داشت. پدربزرگ او، ابراهیم ابتهاج الملک، در دوران تسلط جنگلی‌ها توسط یک اسلام‌گرای تندرو به تحریک ملایان قشری کشته شد. هوشنگ ابتهاج دوران دبستان را در رشت و دبیرستان را در تهران گذراند و در همین دوره نخستین دفتر شعر خود را منتشر کرد.

در جوانی، ابتهاج عاشق دختری ارمنی به نام گالیا شد که الهام‌بخش بسیاری از اشعار عاشقانه‌ی او بود. بعدها، در بحبوحه‌ی تحولات سیاسی ایران، او شعری با عنوان «دیرست گالیا…» سرود که به روابط عاشقانه‌ی گذشته‌اش اشاره داشت.

ابتهاج در سال ۱۳۴۶ در جشن هنر شیراز بر آرامگاه حافظ شعرخوانی کرد که با استقبال پرشور حضار مواجه شد. او از بنیان‌گذاران انجمن ادبی «شمع سوخته» بود و در کنار شاعرانی مانند نیما یوشیج، احمد شاملو و سیاوش کسرایی فعالیت می‌کرد. بسیاری از غزل‌ها و تصنیف‌های او توسط هنرمندانی مانند محمدرضا شجریان، شهرام ناظری، حسین قوامی و محمد اصفهانی اجرا شده‌اند.

پس از واقعه‌ی میدان ژاله (۱۷ شهریور ۱۳۵۷)، ابتهاج به همراه محمدرضا لطفی، محمدرضا شجریان و حسین علیزاده از رادیو استعفا داد. او مدتی به عنوان مدیرکل شرکت دولتی سیمان تهران فعالیت کرد و در سال ۱۳۶۶ به آلمان مهاجرت کرد، اما تا پایان عمر به ایران سفر می‌کرد.

ابتهاج در سال ۱۳۳۷ با آلما مایکیال، شاعر ارمنی‌تبار، ازدواج کرد و صاحب چهار فرزند به نام‌های یلدا، کیوان، آسیا و کاوه شد. خانه‌ی شخصی او در تهران، معروف به «خانه‌ی ارغوان»، به دلیل وجود درخت ارغوانی که الهام‌بخش شعر معروفش بود، در سال ۱۳۸۷ به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسید.

از مهم‌ترین آثار پژوهشی ابتهاج، تصحیح غزل‌های حافظ با عنوان «حافظ به سعی سایه» است که نخستین بار در سال ۱۳۷۲ منتشر شد. او سال‌ها به پژوهش در حوزه‌ی ادبیات و حافظ‌شناسی پرداخت و این کتاب را به همسرش پیشکش کرد.

ابتهاج در سال‌های پایانی عمر خود جوایز متعددی دریافت کرد، از جمله جایزه‌ی ادبی محمود افشار یزدی در سال ۱۳۹۵ و نشان عالی «هنر برای صلح» در سال ۱۳۹۷. او در ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ به دلیل نارسایی کلیه و کهولت سن درگذشت و پیکرش در باغ محتشم رشت به خاک سپرده شد.

ابتهاج در مصاحبه‌ای درباره‌ی مرگ گفته بود: «شما هیچ‌وقت با مرگ روبه‌رو نمی‌شوید. تا زنده‌اید، زنده‌اید. اصلاً مرگ وجود ندارد. موقع مرگ زنده نیستید. اصلاً نمی‌دانید یعنی چه. از چه می‌ترسید؟ چیزی که هرگز نمی‌تواند اتفاق بیفتد. تا وقتی شما هستید اتفاق نمی‌افتد. موقعی اتفاق می‌افتد که شما نیستید.»